Van een berichtje tussen twee apparaten tot een compleet
Zigbee-netwerk. Een praktische handleiding voor beginners, met
duidelijke keuzes en voorbeelden voor Home Assistant OS.
Je installeert Home Assistant, koopt een paar Zigbee-sensoren en
leest overal over MQTT, Mosquitto, ZHA en Zigbee2MQTT. Zijn dat vier
verschillende manieren om dezelfde apparaten te koppelen? Nee. Het zijn
verschillende onderdelen, en je hebt ze lang niet allemaal nodig.
In dit artikel leggen we MQTT vanaf de basis uit, installeren we een
broker, vergelijken we ZHA en Zigbee2MQTT en laten we zien hoe je een
apparaat toevoegt. Als je pas begint, kun je na de vergelijking ook
direct naar het installatiepad van jouw keuze springen.
Kort antwoord: ZHA verbindt Zigbee-apparaten
rechtstreeks met Home Assistant en gebruikt daarvoor geen MQTT.
Zigbee2MQTT beheert het Zigbee-netwerk apart en geeft de informatie via
MQTT door aan Home Assistant. MQTT kun je daarnaast ook los van Zigbee
gebruiken, bijvoorbeeld voor eigen sensoren en software.
1. Wat is MQTT?
MQTT staat voor Message Queuing Telemetry Transport. Het is
een lichtgewicht protocol om berichten uit te wisselen tussen apparaten
en software. In een slim huis kan een temperatuursensor een gemeten
waarde publiceren, waarna Home Assistant die waarde ontvangt. Het
systeem is bedoeld voor korte berichten en hoeft niet voortdurend grote
hoeveelheden gegevens te versturen.
Een MQTT-netwerk heeft drie hoofdrollen:
- Broker: de centrale berichtenverdeler. Voor Home
Assistant is Mosquitto een gebruikelijke keuze. - Publisher: een apparaat of programma dat een
bericht verstuurt. - Subscriber: een apparaat of programma dat zich
aanmeldt om berichten over een onderwerp te ontvangen.
Een temperatuurmeting kan er zo uitzien:
Topic: mechscript/woonkamer/temperatuur
Payload: 21.4
De sensor publiceert 21.4 op dat topic. Home Assistant
kan op hetzelfde topic luisteren en de waarde als sensor gebruiken. De
sensor hoeft Home Assistant niet rechtstreeks te kennen: beide
communiceren met de broker.

Topics, payloads en
retained berichten
Een topic is het adres van het bericht, bijvoorbeeld
huis/keuken/temperatuur. De payload is de
inhoud, bijvoorbeeld 19.8 of {"state":"ON"}.
Een retained message bewaart de broker als laatste
bericht op dat topic en stuurt het direct naar een nieuwe subscriber.
Dat is handig voor een actuele status, maar niet voor iedere
gebeurtenis: een oude knopdruk wil je bij het opnieuw verbinden meestal
niet opnieuw uitvoeren.
MQTT kent ook Quality of Service (QoS) 0, 1 en 2. Die
bepalen de bezorggarantie van berichten, niet de kwaliteit van je
Zigbee-radioverbinding. Voor de meeste beginnersinstallaties kun je de
standaardinstellingen laten staan.
2. Waarvoor
gebruik je MQTT in Home Assistant?
MQTT is niet uitsluitend voor Zigbee. Je kunt het gebruiken voor
bijvoorbeeld Tasmota-apparaten, zelfgebouwde ESP32-projecten,
Python-scripts, energiemeters en externe software die meetwaarden of
opdrachten uitwisselt. Sommige systemen ondersteunen MQTT direct; andere
gebruiken een tussenprogramma.
Home Assistant heeft een MQTT-integratie die met de
broker communiceert. Met MQTT Discovery kunnen
geschikte apparaten en programma’s zichzelf automatisch als apparaat of
entiteit in Home Assistant aanmelden. Dat scheelt handmatige
configuratie.
Belangrijk: MQTT is geen vereiste voor Home
Assistant. Gewone integraties, ESPHome via zijn native API en ZHA kunnen
prima werken zonder MQTT-broker. MQTT wordt interessant als een apparaat
of een softwarepakket erom vraagt, of wanneer je bewust met berichten
wilt werken.
3. MQTT installeren:
Mosquitto Broker
Deze stappen zijn bedoeld voor Home Assistant OS. In
recente Home Assistant-versies heten de vroegere add-ons in de
interface apps.
- Maak voor de zekerheid een recente back-up van Home Assistant.
- Open Instellingen → Apparaten en diensten → Integratie
toevoegen en zoek naar MQTT. - Volg de configuratiestappen. Bij Home Assistant OS kun je de
officiële Mosquitto broker-app laten installeren en
automatisch laten koppelen. - Controleer onder Instellingen → Apps of Mosquitto
draait. - Controleer bij Instellingen → Apparaten en diensten →
MQTT of de integratie verbonden is.
Home Assistant kan voor de koppeling met de officiële broker
automatisch een veilig account genereren. Je hoeft daar dan niet
handmatig een gebruikersnaam en wachtwoord voor te bedenken. Een
afzonderlijk apparaat of Zigbee2MQTT kan wel eigen brokerinloggegevens
nodig hebben. Maak daarvoor zo nodig een aparte login in de
Mosquitto-configuratie. Gebruik geen openbaar gedeelde broker voor je
privéhuis.
Let op: poort 1883 is de
gebruikelijke, onversleutelde MQTT-poort op het lokale netwerk. Zet deze
poort niet zomaar open naar internet. Externe toegang tot je Home
Assistant-dashboard, bijvoorbeeld via Cloudflare Tunnel, maakt een
MQTT-broker niet automatisch veilig extern bereikbaar.
4. MQTT testen zonder
Zigbee-apparaat
Je kunt de verbinding al controleren voordat je een Zigbee-sensor
koopt.
- Open de MQTT-integratie en kies
Configureren. - Start het luisteren naar het topic
mechscript/demo/#. - Publiceer op het topic
mechscript/demo/temperatuurhet
bericht21.4. - Als de broker goed werkt, verschijnt het bericht bij de ontvangen
MQTT-berichten.
Dit is alleen een demonstratie: het bericht maakt nog niet vanzelf
een temperatuursensor aan. Daarvoor heb je MQTT Discovery of een
handmatig ingestelde MQTT-sensor nodig.
Een optioneel voorbeeld voor configuration.yaml:
mqtt:
sensor:
- name: "Demo temperatuur MQTT"
unique_id: mechscript_demo_temperatuur
state_topic: "mechscript/demo/temperatuur"
device_class: temperature
state_class: measurement
unit_of_measurement: "°C"
Gebruik dit fragment niet blind: als je al een
mqtt:-sectie in configuration.yaml hebt, voeg
de sensor daaronder samen. Controleer je configuratie en herstart Home
Assistant nadat je het YAML-bestand hebt aangepast. Publiceer daarna
opnieuw 21.4 om de sensor te vullen.
5.
Wat is Zigbee, en waar komen ZHA en Zigbee2MQTT bij kijken?
Zigbee is een draadloos protocol voor onder meer lampen, schakelaars,
bewegingssensoren, slimme stekkers en contactensensoren. Een
Zigbee-netwerk bestaat doorgaans uit een coördinator,
routers (vaak continu gevoede apparaten) en
eindapparaten (vaak batterijgevoede sensoren).
De Zigbee-coördinator is het beginpunt van het netwerk. Dat kan een
geschikte USB-stick zijn of een ondersteunde netwerkcoördinator. Home
Assistant moet vervolgens software hebben die deze coördinator
aanstuurt. Daarvoor bestaan twee populaire routes:
- ZHA (Zigbee Home Automation): de Zigbee-integratie
zit rechtstreeks in Home Assistant. Geen MQTT en geen afzonderlijke
Zigbee-app nodig. - Zigbee2MQTT: een apart programma beheert de
coördinator en zet Zigbee-berichten om naar MQTT. Home Assistant
ontvangt die vervolgens via de MQTT-integratie.
Een Zigbee2MQTT-netwerk wordt dus niet ‘MQTT via de lucht’. De
apparaten praten nog steeds Zigbee. Alleen de communicatie
tussen Zigbee2MQTT en andere software verloopt via
MQTT.
6. ZHA of
Zigbee2MQTT: wat zijn de verschillen?
| Onderwerp | ZHA | Zigbee2MQTT |
|---|---|---|
| Installatie | Rechtstreeks via Home Assistant | Extra app en MQTT-broker |
| MQTT nodig | Nee | Ja |
| Beheerinterface | Binnen Home Assistant | Eigen Zigbee2MQTT-webinterface |
| Apparaten automatisch zichtbaar | Ja | Ja, via MQTT Discovery |
| Uitgebreide apparaatopties | Afhankelijk van apparaat/quirks | Afhankelijk van ondersteunde converter |
| Ondersteunde apparaten | Veel standaard Zigbee-apparaten | Brede lijst met geteste modellen |
| Groepen en binding | Ondersteund | Ondersteund |
| OTA-firmware-updates | Bij ondersteunde apparaten/providers | Bij ondersteunde apparaten/providers |
| Afhankelijkheid van Home Assistant | Draait als onderdeel van Home Assistant | Zigbee2MQTT kan ook los van Home Assistant draaien |
| Beste startpunt | Eenvoudige installatie | Meer controle of specifieke apparaatwensen |

De verschillen in apparaatfuncties zijn per model belangrijker dan
algemene kreten als ‘Zigbee2MQTT ondersteunt alles’. Controleer vooraf
of jouw exacte typenummer ondersteund wordt en welke
functies beschikbaar zijn. ZHA heeft voor afwijkende apparaten
quirks; Zigbee2MQTT gebruikt apparaatconverters. Beide
projecten ontwikkelen zich voortdurend.
Kies ZHA wanneer je een overzichtelijke installatie
wilt en je apparaten daar goed mee werken. Kies
Zigbee2MQTT wanneer je een specifiek ondersteund apparaat nodig
hebt, de extra beheeropties waardeert of je Zigbee-netwerk bewust als
aparte dienst wilt draaien.
7. ZHA installeren: de
eenvoudige route
Benodigd: Home Assistant, een ondersteunde Zigbee-coördinator en een
Zigbee-apparaat. Voor USB-coördinatoren is een
USB-verlengkabel aanbevolen om storing van USB 3.0 en
de computerbehuizing te beperken.
- Sluit de Zigbee-coördinator aan en controleer of Home Assistant hem
herkent. - Open Instellingen → Apparaten en diensten. Als
Zigbee/ZHA automatisch ontdekt wordt, kies je
Configureren. Anders voeg je de integratie
Zigbee Home Automation toe. - Kies de juiste coördinator en volg de stappen voor het maken van het
Zigbee-netwerk. - Open Instellingen → Connectiviteit → Zigbee en kies
Apparaat toevoegen. - Zet de sensor of stekker volgens de fabrikant in koppelmodus.
- Geef het apparaat een herkenbare naam en ruimte, bijvoorbeeld
Bewegingssensor hal.
Hierna verschijnt het apparaat in Home Assistant. Je kunt de
entiteiten meteen aan een dashboard of automatisering toevoegen. ZHA
ondersteunt onder meer groepen en binding; eenvoud betekent dus niet dat
alle geavanceerde mogelijkheden ontbreken.
8. Zigbee2MQTT
installeren: de uitgebreide route
Benodigd: Home Assistant OS, de officiële Mosquitto broker-app, een
door Zigbee2MQTT ondersteunde coördinator en een of
meer Zigbee-apparaten. Controleer het ondersteunde adaptertype en de
juiste coördinatorfirmware vóór installatie. De exacte
configuratie is afhankelijk van je dongle.
- Installeer Mosquitto broker zoals beschreven in
hoofdstuk 3 en controleer de MQTT-integratie. - Ga naar Instellingen → Apps → App store. Open
rechtsboven ⋮ → Repositories. - Voeg deze officiële repository toe:
https://github.com/zigbee2mqtt/hassio-zigbee2mqtt
- Kies de stabiele Zigbee2MQTT-app; de
Edge-versie is bedoeld voor ontwikkelversies. - Installeer en start de app. Klik op Open web-UI om
de onboarding te openen. - Selecteer onder Found devices je coördinator. Controleer
het apparaatpad en het gedetecteerde adaptertype. Bij een USB-stick is
een stabiel pad onder/dev/serial/by-id/doorgaans beter
dan een wisselend/dev/ttyUSB0. - Stel de MQTT-verbinding in. Voor de Mosquitto-app op dezelfde Home
Assistant OS-installatie is de broker doorgaans
mqtt://core-mosquitto:1883. Gebruik waar gevraagd de juiste
brokerinloggegevens. - Controleer dat de Home
Assistant-integratie/Discovery in Zigbee2MQTT is ingeschakeld.
Sla de onboardinginstellingen op en open de
Zigbee2MQTT-webinterface. - Schakel het toevoegen van nieuwe apparaten tijdelijk in (Permit
join) en zet je Zigbee-apparaat in koppelmodus. - Geef het apparaat een naam en controleer of het via de
MQTT-integratie in Home Assistant verschijnt.
De actuele Zigbee2MQTT-app heeft een onboarding-scherm; je hoeft als
beginner niet eerst een groot YAML-configuratiebestand te schrijven.
Alleen wanneer je
handmatig configureert
Onderstaande waarden zijn een voorbeeld, geen
universele kopieer-en-plakconfiguratie. Het adaptertype
ember past uitsluitend bij ondersteunde Silicon
Labs/Ember-coördinatoren met geschikte firmware; andere adapters
gebruiken een andere driver.
mqtt:
server: mqtt://core-mosquitto:1883
user: zigbee2mqtt
password: "VUL_HIER_EEN_EIGEN_WACHTWOORD_IN"
serial:
port: /dev/serial/by-id/usb-VOORBEELD-COORDINATOR
adapter: ember
homeassistant:
enabled: true
frontend:
enabled: true
Maak de MQTT-gebruiker ook daadwerkelijk aan in Mosquitto; alleen de
naam in deze YAML vermelden is niet voldoende. Gebruik geen wachtwoorden
uit online voorbeelden letterlijk.
9. Kan ZHA en Zigbee2MQTT
tegelijk?
Ja, op één Home Assistant-installatie, maar niet met
één en dezelfde coördinator. Je hebt voor elk Zigbee-netwerk een eigen
coördinator nodig. Een Zigbee-apparaat kan bovendien normaal maar bij
één Zigbee-netwerk tegelijk horen.
Heb je al ZHA en wil je overstappen op Zigbee2MQTT? Maak eerst een
back-up, inventariseer welke entiteiten en automatiseringen je gebruikt
en ga ervan uit dat apparaten mogelijk opnieuw gekoppeld moeten worden.
Back-ups en migraties zijn afhankelijk van radiochip, firmware en
Zigbee-stack. Het is geen gegarandeerde wissel met één knop.
Een stabiel bestaand netwerk hoef je niet te
migreren alleen omdat iemand zegt dat de andere oplossing beter is.
10. Zelf een
MQTT-automatisering maken
MQTT is nuttig wanneer je rechtstreeks op een bericht wilt reageren.
Onderstaande Home Assistant-automatisering maakt een blijvende melding
wanneer je testtopic een waarde boven 25 ontvangt:
alias: MQTT demo - temperatuur boven 25
triggers:
- trigger: mqtt
topic: mechscript/demo/temperatuur
conditions:
- condition: template
value_template: "{{ trigger.payload | float(0) > 25 }}"
actions:
- action: persistent_notification.create
data:
title: "MQTT-test"
message: "Ontvangen temperatuur: {{ trigger.payload }} °C"
mode: single
Publiceer 26.2 op
mechscript/demo/temperatuur en kijk of de melding
verschijnt. Dit laat zien dat je niet per se een aangemaakte entiteit
nodig hebt om op een MQTT-bericht te reageren. Voor gewone
temperatuursensoren is een entiteit vaak overzichtelijker.
11. Als het
niet werkt: de meest voorkomende fouten
| Probleem | Controleer eerst |
|---|---|
| MQTT-integratie maakt geen verbinding | Draait Mosquitto? Kloppen brokeradres en inloggegevens? |
| Zigbee2MQTT start niet | Coördinatorpad, adaptertype en firmware; wordt de stick niet al door ZHA gebruikt? |
| Apparaat verschijnt niet in Home Assistant | Staat homeassistant.enabled aan en werkt deMQTT-integratie? |
| Sensor koppelt niet | Koppelmodus, afstand en eventuele eerdere koppeling aan een andere hub |
| Apparaten vallen weg | USB-verlengkabel, Zigbee-routers, Wi-Fi-interferentie, voeding en bereik |
| Waarde blijft oud | Publiceert het apparaat nog? Controleer topic, availability en retained berichten |
| Na migratie werkt een automatisering niet | Entity-ID’s en eventuele apparaat-triggers kunnen veranderd zijn |
MQTT-bereik en Zigbee-bereik zijn twee verschillende
storingsdomeinen. Een werkende Mosquitto-broker zegt niets over
de radioverbinding met een sensor. Andersom kan een prima Zigbee-mesh
onbruikbaar lijken als Zigbee2MQTT de broker niet bereikt.
12. Wat zou ik kiezen?
Voor iemand die alleen een paar lampen, slimme stekkers en sensoren
wil koppelen, is ZHA doorgaans de kortste route. Geen
broker, geen extra Zigbee-app en overzichtelijk beheer binnen Home
Assistant.
Voor iemand die veel verschillende Zigbee-modellen gebruikt, speciale
apparaatopties nodig heeft of ook andere software via MQTT laat
meelezen, is Zigbee2MQTT vaak interessanter. Je krijgt
meer onderdelen om te beheren, maar ook een flexibelere
architectuur.
Mijn praktische tip: kies eerst je hardware en
controleer je belangrijkste apparaten op compatibiliteit. Bepaal daarna
welke software het beste past. De Zigbee-stick, de firmware, het
mesh-netwerk en een goede plaatsing maken in de praktijk minstens zoveel
verschil als de softwarekeuze.
Verder lezen op MechScript
- Een
betrouwbaar Zigbee-netwerk bouwen: plaatsing van de coördinator,
routers en het voorkomen van interferentie. - Wi-Fi,
Zigbee, Thread en Matter: uitleg over de verschillende draadloze
protocollen. - Home
Assistant-artikelen: installatie, dashboards, sensoren en
automatiseringen.
Technische bronnen en
actualiteit
Dit artikel is inhoudelijk gecontroleerd op 31 oktober
2026. Menunamen en installatieprocessen kunnen door updates
veranderen.
- Home
Assistant: MQTT-integratie - Home
Assistant: ZHA - Home
Assistant: Apps en integraties - Zigbee2MQTT:
Getting started - Zigbee2MQTT:
Officiële Home Assistant-app - Zigbee2MQTT:
Home Assistant-integratie
Fotografische afbeeldingen zijn illustratief. Een getoond scherm
is geen officiële screenshot van een specifieke softwareversie.
13.
MQTT in de praktijk: van Zigbee-apparaat naar Home Assistant
Theorie wordt veel duidelijker als je één concreet apparaat volgt.
Stel: je hebt een Zigbee-bewegingssensor in de hal en
een slimme stekker in de woonkamer. Dan ziet de keten
er bij Zigbee2MQTT grofweg zo uit:
- De bewegingssensor stuurt zijn status via Zigbee
naar de coördinator. - Zigbee2MQTT leest die status uit.
- Zigbee2MQTT publiceert een bericht op de
MQTT-broker. - Home Assistant leest dat bericht en werkt de status
van het apparaat bij. - Home Assistant kan ook zelf weer een commando terugsturen,
bijvoorbeeld om een slimme stekker uit te schakelen.

Bijvoorbeeld een statusbericht van sensor naar Home Assistant:
Topic: zigbee2mqtt/hal_beweging
Payload: {"occupancy": true, "battery": 100}
En een commando van Home Assistant terug naar een apparaat:
Topic: zigbee2mqtt/woonkamer_stekker/set
Payload: {"state":"OFF"}
De precieze topics en payloads verschillen per apparaat en
configuratie, maar het principe blijft hetzelfde: Zigbee tussen
apparaat en coördinator, MQTT tussen software.
14.
Binding en Groups: apparaten direct laten samenwerken
Wanneer je Zigbee alleen via Home Assistant bekijkt, mis je soms een
belangrijk voordeel van het protocol: sommige apparaten kunnen ook
rechtstreeks met elkaar samenwerken.
Wat is Binding?
Binding koppelt twee geschikte Zigbee-apparaten
direct aan elkaar. Denk aan een wandzender die rechtstreeks een lamp
schakelt. Het voordeel is dat zo’n koppeling vaak blijft werken, ook als
Home Assistant tijdelijk niet beschikbaar is.
Wat is een Group?
Een Group is handig wanneer je meerdere apparaten
tegelijk wilt bedienen. Je voegt bijvoorbeeld drie lampen toe aan één
groep, zodat één schakelaar of afstandsbediening ze allemaal tegelijk
aanstuurt.

Waarom is dit interessant?
- Snellere reactie: het commando hoeft niet altijd
eerst langs Home Assistant. - Betrouwbare basisbediening: een lamp blijft vaak
gewoon reageren op de schakelaar. - Handig voor meerdere lampen: ideaal voor een
woonkamer, keuken of overloop.
Niet elk apparaat ondersteunt binding of groepen op dezelfde manier.
Controleer daarom altijd de mogelijkheden van jouw exacte model in ZHA
of Zigbee2MQTT.
15. Onderhoud, OTA-updates
en back-ups
Als je Zigbee2MQTT gebruikt, beheer je meer onderdelen dan alleen een
paar apparaten. Juist daarom is onderhoud
belangrijk.

Maak een back-up
Maak niet alleen Home Assistant-back-ups, maar bewaar ook de
configuratie van Zigbee2MQTT en – als jouw opstelling dat ondersteunt –
de netwerkgegevens of exportbestanden die je later nodig kunt hebben.
Dat bespaart tijd wanneer je hardware vervangt of een fout moet
herstellen.
Voer OTA-updates bewust uit
Zigbee2MQTT en ZHA kunnen voor geschikte apparaten
OTA-firmware-updates aanbieden. Werk niet blind alles
tegelijk bij. Controleer eerst:
- of het apparaat stabiel werkt;
- of er bekende problemen of verbeteringen zijn;
- of je de update op een rustig moment uitvoert.
Availability en storingen
herkennen
Een apparaat dat in Home Assistant op offline staat, kan op
meerdere plekken problemen hebben. Controleer daarom gestructureerd:
- Is de MQTT-broker verbonden?
- Draait Zigbee2MQTT zonder fouten?
- Wordt de coördinator correct herkend?
- Is het apparaat nog online in het
Zigbee-netwerk? - Staat permit join niet onnodig aan?
Kijk in de juiste logs
Controleer bij problemen zowel de Zigbee2MQTT-log
als de Home Assistant-log. Een probleem met de
MQTT-broker ziet er namelijk anders uit dan een radio- of koppelprobleem
in je Zigbee-netwerk.
Conclusie
MQTT, ZHA en Zigbee2MQTT hebben elk hun eigen rol. MQTT is het
berichtenprotocol, ZHA is de rechtstreeks ingebouwde Zigbee-route in
Home Assistant en Zigbee2MQTT is de flexibelere route die Zigbee via een
MQTT-broker koppelt.
Voor beginners is ZHA vaak de eenvoudigste start.
Voor wie meer controle, een bredere apparaatendatabase of extra
beheeropties wil, is Zigbee2MQTT vaak de interessantste
keuze. Welke route je ook kiest: een goede coördinator, een
stabiel Zigbee-netwerk en duidelijk onderhoud maken in de praktijk het
grootste verschil.
